VX MIX 15: De Minimale Weg

Frank Vercruyssen

Tijdens de werk/plek heb ik op geregelde tijdstippen een mix met u gedeeld. Die mix kon per aflevering alle kanten op gaan. De ene keer werd het een BLM-verzameling, dan weer een reeks seventies hits, een persoonlijke selectie uit het oeuvre van Shostakovich, liedjes van Ann Christy en Wim De Craene of van Throbbing Gristle en Cabaret Voltaire, of oude muziek van Kassia en Hildegard Von Bingen... U heeft er ondertussen al een aantal gekregen. De werk/plek wordt (voorlopig ?) afgesloten, maar u heeft nog twee mixen te goed. Bij deze: 

Het uitgangspunt van deze mix is ‘De Eenzame Weg’ of ‘Le Chemin Solitaire’ van Arthur Schnitzler, onze voorstelling uit 2007 (Nl) / 2009 (Fr). U hoort dus muziek uit en geïnspireerd op die productie. De tracks die in de voorstelling zelf zitten zijn aangeduid met (*).

Zoals de titel van de aflevering al aangeeft, ben ik voor de muzikale score van deze voorstelling in het minimalisme gedoken, het decor en de enscenering waren dan weer erg beïnvloed door het werk van Erwin Wurm

De Eenzame Weg

Erwin Wurm   Erwin Wurm

Wat mijn eigen smaak en ontwikkeling betreft als het over klassieke muziek gaat, heb ik veel geleerd van Damiaan, heb ik Sjostakovitsj leren kennen dankzij Ramsey Nasr en ben ik enorm schatplichtig aan Anne Teresa De Keersmaeker. Dankzij haar voorstellingen met Rosas heb ik Monteverdi leren appreciëren en ze heeft me de weg gewezen naar het werk voor piano, viool of cello van J.S. Bach, naar componisten als Béla Bartók, György Ligeti en natuurlijk Steve Reich. Mijn dankbaarheid is dan ook zeer groot…

Zoals u al kan vermoeden moet u ook voor deze mix meer dan ooit ‘in the mood’ zijn.
Het is niet bepaald easy listening, soms ronduit genadeloos, en als u het minimalisme of het repetitief minimalisme niet waardeert, zult u door deze mix waarschijnlijk moordneigingen krijgen. Tien minuten lang luisteren naar een straatpredikant in San Francisco die ‘It’s Gonna Rain’ roept, of een pianist die twintig minuten lang vijf noten speelt, u moet er zin in hebben.  

Maar goed, het zou, gezien de aard van het beestje, ronduit belachelijk zijn om alleen maar fragmenten van de tracks te laten horen. Het zijn natuurlijk juist de lengte, de herhaling en de minutieuze en minimale evolutie van de composities die de essentie van deze muziek uitmaken. Maar wees gerust, doorspoelen is toegelaten. De tijdscodes zullen u dan goed van pas komen… Voor de liefhebbers van het genre: deze muziek is fenomenaal…

Waar in de dubbele Blues-aflevering (VX-MIX-13 en 14) de gitaar koning was, is het in deze mix de piano (enkelvoud en meervoud) die de hoofdrol speelt.  

Ik heb de selectie chronologisch gemaakt, met twee uitzonderingen. 
We beginnen in ieder geval in 1950 en eindigen in 1993. 

Zo, preliminaries van de baan. 

Media content
Audio file

We steken meteen van wal met een van de grootmeesters van de 20e Eeuw: Morton Feldman uit Queens, New York (12 januari 1926 – 3 september 1987). U zal hem straks nog uitgebreider horen, hier alvast een korte voorbode: ‘Two Intermissions 2’ uit 1950.
Feldman heeft zich natuurlijk niet beperkt tot één genre of tot één instrument, maar hij is van enorm belang geweest voor de evolutie van het minimalisme. Hij ging erg ver in het eren van ‘die ene noot’ en was uitermate consequent in zijn keuze om die noot alle plaats en ruimte te geven die haar toekomt. Zo zal u vaak kunnen horen dat hij ze in zijn composities laat klinken tot ze helemaal verdwenen is, zonder vibrato, daar was hij allergisch aan.  
Ik ben in ieder geval een grote fan en apprecieer in hoge mate zijn puurheid en zijn vermogen om de stilte als ongemeen spannend instrument te gebruiken, iets waar onnoemelijk veel muzikanten van hebben kunnen leren. Ik heb het altijd fascinerend gevonden wanneer artiesten juist door ‘de afwezigheid’, het ‘niet opvullen’ tot swing, funk of ontroering komen… Bestudeer de blazers in ‘4 Play’ van Fred Wesley and The Horny Horns, of ‘Kiss’ van Prince, of de eerste seconden van de ‘1e Impromptu’ (D899) van Schubert en u weet wat ik bedoel.  
Ook ‘wij’ acteurs kunnen hiervan leren… Toen Ingmar Bergman met Ingrid Bergman werkte, een meer dan hobbelige relatie, riep hij tijdens de opnames van ‘Herfstsonate’ op een gegeven moment uit: ‘Aargh, die acteurs die denken dat ze altijd vanalles moeten doen !’

Morton Feldman

Morton Feldman

György Ligeti (28 mei 1923 – 12 Juni 2006) is nog zo’n monstre sacré van de 20e Eeuw.  
Hij heeft een enorm oeuvre bij elkaar gepend en honderduit geëxperimenteerd met instrumenten en stijlen… Een waar genie, naar mijn bescheiden mening.
Tussen 1951 en 1953 componeerde hij zijn Musica Ricercata voor solo piano.
U hoort hieruit de ‘Eerste Beweging, Sostenuto – Misurato – Prestissimo’ (*), uitgevoerd door Pierre-Laurent Aimard, te vinden op het derde van vier delen van de ‘Edition’ uitgave van Sony, ‘Works for Piano’. Het nummer is in deze mix aanwezig omdat het in de voorstelling zat (het begin van het derde bedrijf) en niet zozeer omdat het een voorbeeld van minimalisme zou zijn…

György Ligeti

Ligeti en Aimard...

Jeroen van Veen (°1969) zal u in deze mix een aantal keer tegenkomen.  Deze Nederlandse pianist is van zeer groot belang voor het bij elkaar brengen en delen van minimalistische muziek.  Zijn uit negen volumes bestaande ‘Minimal Piano Collection’ is een mijlpaal. Uit ‘Minimal Piano Collection: Volumes XXI-XXVIII’ heb ik drie nummers geselecteerd, te beginnen met ‘November I/IV: Part 1’. Dit werk uit 1959 van Dennis Johnson, wordt beschouwd als de eerste echt minimalistische compositie.  Johnson (1938-2018) was een wiskundige, wat niet hoeft te verbazen… Vanaf 1962 heeft hij zich volledig aan die wiskunde gewijd, waardoor ‘November’ het enige werkstuk is dat van hem bekend is. Op de site van Jeroen van Veen kunt u nog details vinden over dit iconische maar weinig bekende werk.

“In addition to its inherent artistic virtues, it has been cited by La Monte Young as having inspired him to write his masterpiece The Well-Tuned Piano. November is a beautiful, well-argued work, and adds an important link to our understanding of how minimalist music began.”  Kyle Gann 2009

Jeroen van Veen, Dennis Johnson

Van de hierboven genoemde La Monte Young (1935), nog zo’n uiterst invloedrijke figuur in de evolutie van minimalistische muziek die niet bijzonder bekend is geworden buiten de avant garde scene, hoort u ‘Composition 1960 No. 7’, een… compositie uit…1960…
Young, gekend om zijn exploratie van ‘sustained tones’, drijft het laten uitklinken van een akkoord tot het extreem. Het nummer bestaat uit één akkoord dat vier minuten lang klinkt. Beluister het met hoofdtelefoon en u zal merken dat er tot het eind ‘iets’ te horen is… 
Lees ook zeker het fascinerend verhaal van zijn zelfverklaard meesterwerk, ‘The Well-Tuned Piano’.

La Monte Young

La Monte Young

‘De Eenzame Weg’ of ‘Le Chemin Solitaire’ begon met ‘It’s Gonna Rain’ (*) van Steve Reich. We lieten het nummer een paar minuten horen in rode straatverlichting die langzaam geel werd en braken het dan abrupt af, waarna meer dan eens een luide zucht van verlichting of een ‘finalement’ vanuit de zaal kwam (waardoor natuurlijk ook die intense stilte die de zaal overnam was verknoeid, maar goed)…

De Eenzame Weg

Dit maar om te zeggen dat ‘It’s Gonna Rain’ geen vriendelijk nummer is.
Deze ‘slap in the face’ van 17 minuten en 50 seconden uit 1965 is de eerste belangrijke compositie van de geniale Steve Reich (°1936) en ook zijn eerste experiment met tape loops en phase shifting

“‘It’s Gonna Rain’ … is a very heavy piece written in the shadow of the Cuban Missile Crisis, and the voice is a spectacularly moving, intense voice about the end of the world.” 
(Steve Reich)

Lees zeker over wat Reich wou doen met zijn Wollensak tape recorders en over hoe de tekortkomingen van de apparatuur voor een revolutie zorgden. Ik heb het altijd zo ontroerend en ook geruststellend gevonden hoeveel schoonheid er is voortgekomen uit ‘het toeval’ of ‘de fout’ en hoe virtuositeit niet de enige parameter is om tot een onvergetelijk kunstwerk te komen. Verder kan het voor de generaties van vandaag niet genoeg benadrukt worden hoe belangrijk deze muziek is geweest voor de evolutie van de moderne muziek en voor de ontwikkeling van de elektronische en later digitale apparatuur.  
Zonder Reich geen techno. Period.

Wollensak Tape Recorder

Wollensak Tape Recorder

Verder is het natuurlijk onmogelijk om over Steve Reich of over phasing te spreken zonder Rosas te vernoemen en het legendarische ‘Fase’ (1982). De precisie en gratie waarmee ATDK en Michèle Anne De Mey het procedé van phasing visueel maakten blijft waanzinnig. En ik zal ook nooit vergeten hoe de eerste toon van het al even iconische ‘Drumming’ het publiek aan zijn stoel nagelde in 1998…

Rosas

Tenslotte een mix related note: ‘It’s Gonna Rain’ bestaat uit twee delen, met daartussen een lange cut. Het ligt dus niet aan uw toestel, noch aan de mix dat er opeens een halve minuut stilte valt…

Ook de muziek van de volgende componiste vindt u ofwel subliem ofwel gooit u met pannen, glazen en platte borden… Eliane Radigue (°1932), pionier van de elektronische muziek en van het gebruik van de elektronische ‘drone’. Drone, niet het vliegtuig of de stijl van Metal muziek, maar het principe – een onafgebroken toon of geluid – was natuurlijk al bekend in de vroege Middeleeuwen en daarvoor al in Azië, maar Eliane Radigue gebruikte er eerst tapes en feedback voor en daarna een vreemd instrument: een monofone analoge modulaire synthesizer, de ARP 2500…  Zo, leg dat maar op uw boterham.

ARP 2500

‘Onward 9.5’ en ‘Onward 19’ komen uit haar album ‘Vice Versa Etc.’ uit 1970.

Op deze bandcamp-pagina vindt u naast een aankoopmogelijkheid veel meer info over het album. Zoals u daar kan lezen is het een scharnierplaat, omdat Eliane Radigue na deze release zal overschakelen van tape en feedback naar de ARP2500. De muziek is oorspronkelijk gecomponeerd voor een tentoonstelling in de Lara Vincy Galerij in Parijs.
In de liner notes van het album staat ook nog vermeld: 

The piece can be played: 
- Track 1, separately 
- Track 2, separately 
- Tracks 1 & 2, simultaneously 
Any combination of two tracks, in one way or another, on several tape recorders, ad libitum. 

Dat heb ik dan ook gedaan. ‘Onward 9.5’ begint onder het tweede deel van ‘It’s Gonna Rain’, is dan even alleen te horen, wordt dan gecombineerd met ‘Onward 19’, waarna dit nummer alleen eindigt terwijl het volgende nummer wordt geïntroduceerd.

Terug naar Jeroen van Veen nu voor een ander iconisch werk van een verder minder bekende componist: ‘The Days Run Away’ uit 1971 van Peter Garland (°1953).
We zijn vertrokken voor twintig minuten stug herhaalde noten… 
Love it or leave it.

Peter Garland

Peter Garland

Vervolgens nog twee keer Steve Reich: ‘Clapping Music’ uit 1972 (ook de vierde beweging van ‘Fase’ van Rosas) en ‘Six Pianos’ (*) uit 1973 (het begin van het tweede bedrijf in ‘De Eenzame Weg’). Magistrale muziek. Hier kan u een live versie zien van ‘Six Pianos’, opgenomen in Amsterdam in 1976 en hier ‘Clapping Music’ live, uitgevoerd door Reich en Wolfram Winkel. Mindboggling fun fact : Wolfram Winkel had het 1 keer gerepeteerd die namiddag…

Six Pianos    Clapping Music

Six Pianos Clapping Music

Even een korte verstoring van de chronologische volgorde : eerst ‘Patterns in a Chromatic Field: Page 1, Stave 1, Mesure 1’ van Morton Feldman uit 1981 en dan ‘Canto Ostinato for Solo Piano: Section 1’ van Simeon Ten Holt uit 1976. Ik heb de twee tracks omgedraaid omdat ik ‘Canto’ niet tegen ‘Six Pianos’ wou plakken.

‘Patterns in a Chromatic Field’ is een compositie voor cello en piano van Morton Feldman, hier uitgevoerd door Arne Deforce en Yutaka Oya. U kan hier een recensie vinden op Pitchfork, weliswaar van een andere uitvoering van het werk, maar de beschrijvingen zijn heel geestig en interessant… Deze bijvoorbeeld: Patterns is driven by the communication that develops between the work's two inhabitants, piano and cello. The piece begins with the impression of being thrust upon something in progress, as though hearing the muted sounds of a couple arguing in the next room.”

Ik had inderdaad even de indruk dat het nummer al bezig was toen ik het opzette, en het beeld van het kibbelend koppel is schitterend…

"For me sound was the hero, and it still is. I feel that I am subservient. I feel that I listen to my sounds, and I do what they tell me, not what I tell them. Because I owe my life to these sounds. Right? They gave me a life." Morton Feldman

Morton Feldman

‘Canto Ostinato’ is een ondertussen wereldberoemd werk van de Nederlandse componist Simeon Ten Holt (1923-2012) gecreëerd in 1976, en ondertussen te beluisteren in tal van verschillende versies: twee piano's, vier piano's, synthesizers, orgel…
In deze mix hoort u Section 1 in de versie voor solo piano door Jeroen Van Veen.
U kan hier een live doch vereenzaamde versie voor twee piano's bekijken opgenomen op 21 januari 2021 ter gelegenheid van de ‘Empty Concertgebouw Sessions’ door Jeroen en Sandra van Veen (née Sandra Mol, 1968). Hier meer info over dit duo dat al twintig jaar samenspeelt.

Jeroen en Sandra van Veen

Thierry De Mey en Peter Vermeersch hebben een onuitwisbare stempel gedrukt op de repetitief minimalistische muziek, en die, samen met onder andere Wim Mertens, ook in onze contreien stevig op de kaart gezet. De muziek voor ‘Rosas danst Rosas’ (1983) is onvergetelijk. Uit die score hoort u de ‘Tweede Beweging’.

Tweede Beweging

ATDK, Thierry De Mey en Peter Vermeersch

De uit Rusland afkomstige maar vanuit Nederland werkende pianiste Helena Basilova (°1983) heeft op 21 oktober 2020 een erg gesmaakte uitvoering van ‘Triadic Memories’ uitgebracht. Morton Feldman componeerde dit werk in 1981. In deze mix hoort u het eerste deel.  
Lees hier wat onze eigen Jean Luc Fafchamps (Ictus) vertelt over dit werk, dat hij zelf twee keer heeft opgenomen (in 1990 en in 2010).

En op de site van NPO Radio 4 lezen we: 

De New Yorkse componist Morton Feldman (1926-1987) componeerde stukken die een doelgerichte poging waren om om ons gevoel voor structuur, tijd, vorm te veranderen. Dat deed hij door extreem lange composities te schrijven, maar ook doordat hij zijn muziek een karakter meegaf waardoor de grenzen tussen het ruimtelijke, de duur, en de klank vervaagden. Zijn Triadic Memories uit 1981 is zo’n ruimtelijk landschap waarin je als luisteraar ‘beweegt’. Lange noten, lange stiltes. Het geheugen van de luisteraar wordt voortdurend op de proef gesteld, en daarmee wordt een méér dan zijdelingse kanttekening geplaatst bij onze notie van ‘tijd’. 
Voor 
Helena Basilova is de muziek van Morton Feldman, in een periode waarin de dagen zich voor veel mensen aaneenrijgen als een amorfe, monotone reeks, opnieuw relevant geworden. De schijnbaar eindeloze herhaling van uitzichtloze dagen beheerst meer en meer ons gevoel, terwijl we wachten op iets waarvan we niet weten wat het is, en of het ooit komt - een oplossing voor de crisis? Een einde aan de pandemie? En dan? Een nieuw virus dat ons in de houdgreep neemt? Moet alles terug naar ‘hoe het was’? Of is dit het moment om onze manier van leven ingrijpend te veranderen? 
Feldman zei over zijn Triadic Memories: ‘This way of working was a conscious attempt at formalizing a disorientation of memory. Chords are heard repeated without any discernible pattern. In this regularity there is a suggestion that what we hear is functional and directional, but we soon realize that this is an illusion: a bit like walking the streets of Berlin – where all the buildings look alike, even if they're not.

Triadic Memories - Morgan Feldman

Wim Mertens (°1953) kennen de meeste mensen wel, al was het maar voor zijn ‘Close Cover’, jarenlang gebruikt als begintune van de Nachtradio op de BRT.
Zijn muziek is toegankelijker dan veel van de andere componisten in deze mix, soms zelfs te zeemzoet naar mijn smaak, maar wie ben ik…
‘Vergessen’, het album met zijn ensemble ‘Soft Verdict’, opgenomen in 1982 (en niet in 1985 zoals verkeerdelijk in onderstaande playlist vermeld) was in ieder geval een eighties klassieker. Daaruit hoort u twee nummers : ‘Inergys’ en ‘Mildly Skeeming’.

Na ‘Vergessen’ eindigen we deze aflevering met ‘Never Forget’ (*) van John Zorn (°1953)… 
Poëtisch toeval…

Naar mijn weten is dit nummer, te vinden op het ‘Kristallnacht’ album uit 1993 een van de meest compromisloze en radicale aanklachten tegen fascisme en antisemitisme uit de muziekgeschiedenis. Minutenlang hoort u het oorverdovend kabaal van glas dat breekt, dan een kleine rustpauze, en opnieuw… Hartverscheurend. Onverdraaglijk. Geniaal.  

In ‘De Eenzame Weg’ vormde dit nummer de overgang naar het laatste bedrijf, waar het ook symbool stond voor de zelfmoord van Johanna…

Vergessen, Kristallnacht

Tot daar ‘De Minimale Weg’.
Voor de voorlopig laatste aflevering duik ik opnieuw in mijn hiphopkast. 
‘VX-MIX-16: 21 – 30 = 91’ coming up.

Cypress Hill

De Playlist:

Playlist 15