VX MIX 12: Kassia & Hildegard

Frank Vercruyssen

Op geregelde tijdstippen zal ik een mix met u delen. Die mix kan per aflevering alle kanten op gaan. De ene keer wordt het een verzameling seventies funk, de andere keer een persoonlijke selectie uit het oeuvre van Shostakovich, dan weer liedjes van Ann Christy en Wim De Craene, van Fischer Z en Cabaret Voltaire, Oud-muziek van Munir Bachir en Naseer Shamma, Spoken Word van Rafeef Ziadah of Kae Tempest, bebop van Charles Mingus of John Coltrane.  Een mix opgebouwd rond de muzikale score van één van onze voorstellingen, een overzicht van de Russische muziek uit het jaar dat ‘Anna Karenina’ verscheen, een ode aan Amelie Lens, aan mogelijkheden geen gebrek.

In deze twaalfde aflevering hoort u werk van vrouwelijke componisten van vóór het jaar 1300. I know, net iets anders dan ‘Fuck The Police’…

Media content
Audio file

De mix bevat vier delen : 

  • ‘Kassia’ (10 tracks)
  • ‘Anoniem’ (2 tracks)
  • ‘Hildegard Von Bingen’ (16 tracks) 
  • ‘Trobairitz‘ (6 tracks)
  •  

U begrijpt meteen dat men duidelijk in de stemming moet zijn voor deze muziek. 
Ze is uitermate cerebraal en repetitief en natuurlijk voor het grootste deel religieus.  
De muziek werd in die tijd quasi volledig ontwikkeld in en voor de kloosters en kerken, niet-religieuze muziek was zeldzaam en werd meestal onderdrukt of gecensureerd, in ieder geval wat de overlevering betreft. En de positie van de vrouw in dat alles was natuurlijk nog problematischer. In dat licht is het laatste hoofdstuk dan ook erg interessant, maar daarover later meer.

Ikzelf heb altijd een barse en verwrongen relatie gehad met religieuze muziek en dito koorzang. Mijn katholieke kindertijd – elke zondag naar de mis vijftig minuten lang aftellen en een paar volstrekt debiele psalmen meeneuzelen – heeft me voor het leven afkerig gemaakt van ‘Kirie Eleison’, ‘Miserere Mei’ en ‘Agnus Dei’. Mijn gat… Excuse my French.

Maar op een of ander manier oefent deze middeleeuwse muziek door zijn minimalisme, zijn rechtlijnigheid, zijn ogenschijnlijke eenvoud en zijn waanzinnige, loepzuivere zanglijnen, een grote aantrekkingskracht op mij uit. Komt daar nog bij dat we duidelijk te maken hebben met composities die zowel Arabische, Byzantijnse als Westerse kenmerken vertonen : een echte ‘East meets West’, maar dan van vóór die ‘Can’t we all get along’-fletsheid van veel moderne initiatieven om Oosterse en Westerse muziek bij elkaar te brengen in een ongedefinieerde, zoeterige, van alle stekels ontdane prut, en ook van vóór de tijd dat Scandinavische of Duitse New Age hipsters in filosofisch verantwoorde geruite hemden ijle ambient tracks met Gregoriaanse invloeden componeerden… Vóór ‘Sadeness (part 1)’ van Enigma, quoi… Dit gezegd, ik doe nu wat schamper over die muziek, maar dat is meer om stoer, grappig, interessant of als ‘echte’ liefhebber of kenner over te komen. Ik ben volstrekt niet minder zoeterig of pruttig dan een ander en ik vind ‘Sadeness (part 1)’ top.  
En yep, ik heb de plaat MCMXC a.D.
Eamus…

Nergens beter om East West te laten meeten dan waar ze elkaar aan de oevers van de Bosporus werkelijk de hand kunnen schudden, of iets anders doen : Constantinopel.
Werd daar geboren zo ergens tussen 805 en 810 AD : Kassia.  

Kassia

U vindt voldoende info over deze legendarische en uitermate fascinerende vrouw op de wikipagina en all over the net. Ik ga me hier alvast niet voordoen als grote kenner van de Byzantijnse muziekgeschiedenis of de oude muziek tout court, en ontdek dus samen met u de details over het leven en werk van Kassia… De muziek vind ik alvast subliem, en wat meer is, de teksten worden, een verfrissend detail, voor een keer gezongen in het Grieks en niet in het Latijn. Maar wees gerust, dat komt straks, à volonté…

De mix begint met een van de weinige instrumentele composities van Kassia en het is meteen het nummer dat mij naar deze componiste heeft geleid.  Het was toen ik ‘Using The Apostate Tyrant As His Tool’ voor het eerst hoorde op Klara dat ik absoluut wilde weten wie deze mysterieuze, prachtige muziek had gemaakt.  En wanneer… 
De uitvoering van het nummer is van het wereldbekende Amerikaanse Kronos Quartet en is te vinden op hun ‘Early Music’ album uit 1997. Buiten het feit dat het nummer is gearrangeerd door Diane Touliatos, waarbij ik niet goed weet wat het evenwicht is tussen het oorspronkelijke werk en het arrangement, vind ik er jammer genoeg geen verdere info over… Was het een instrumenteel nummer in oorsprong, of is het een instrumentele versie van een gezongen werk ? Is de invloed van Kronos op het werk groot of klein ? Ik wil het graag weten…

Early Music - Kronos Quartet

De volgende zeven nummers komen uit het belangrijkste en meest volledige album dat over Kassia is verschenen : ‘KASSIA – Byzantine Hymns of the first female composer in the Occident’. Het was het eerste project van het Duitse kwartet VocaMe en is in 2009 verschenen op het ‘Christophorus’ label.

KASSIA - VocaMe     KASSIA - VocaMe (back)

Het moet vermeld dat deze muziek gedeeltelijk ‘speculatief’ is, dus een ‘mogelijke’ interpretatie. Het is opmerkelijk dat door de afwezigheid of schaarsheid van bronmateriaal, er zoveel ruimte is voor eigen invulling van muzikant of luisteraar… Het doet me denken aan de vertalingen van Griekse of Latijnse klassiekers, die soms alle kanten op kunnen schieten…

Muziekweb.nl : Op deze cd horen we voor het eerst hoe deze muziek geklonken kan hebben. Van de vijftig bekende liturgische werken zijn een achttiental samengebracht. Kassia heeft net als Hildegard alleen eenstemmige muziek geschreven, die hier enigszins misleidend vaak met geimproviseerde extra stemmen of instrumenten wordt uitgevoerd. Verder is de uitvoering echter prachtig, en het is bijzonder dat deze muziek bijna 1200 jaar na dato eindelijk opnieuw te horen is.’ 

Hier vindt u nog een informatieve, zij het licht neerbuigende, review van het album door een zekere Mark Sealey. (Ik weet het, dat ‘zekere’ is licht neerbuigend…)

De nummers in de mix : 

‘O Phariseos (The Pharisee)’, 
‘Doxazomen sou Christe (We Praise, Oh Christ)’, 
‘O synapostatis tyrannos (The Apostate Tyrant)’
‘O Vasilevs tis doxis Christos (Christ, the King of Glory)’, 
‘I en polles amarties (The Fallen Woman)’, 
‘Igapisas theopore (O God-bearing Father, You Cherished)’  
‘Yper ton Ellinon (Above the Greeks)’.

De laatste twee nummers van Kassia, ‘Augustus’ en ‘Kyrie (Die gefallene Frau)’, komen uit een eveneens zeer belangrijk album voor ons thema : ‘Fallen Women’ van het Duitse Ensemble Sarband met het Osnabrücker Jugendchor onder leiding van Vladimir Ivanoff.  Sarband bestaat sinds 1986 en heeft als expliciete missie om zich te verdiepen in een scala aan muzikale culturen. Dit album uit 2001 brengt een aantal voorbeelden van vroege muziek gecreëerd door vrouwelijke componisten samen, daarbij puttend uit zowel Arabische, Byzantijnse als Westerse bronnen.

Fallen Women - Sarband       Fallen Women - Sarband (back)

Na de twee tracks van Kassia nog twee nummers uit deze CD : ‘Ayâwm’ (Anonymous) en ‘Ya Rabbi’ (Anonymous), allebei uit de Arabo-Byzantijnse traditie en gezongen door de Libanese levende legende Fadia el-Hage.

Quora vraag : Als 13 van de 18 tracks toegeschreven worden aan ‘Anonymous’, hoe weten ze dan dat de desbetreffende nummers door een vrouw zijn gecomponeerd ? 

Bref…

We gaan naar het Duitsland van de 12e eeuw, en wel naar het Klooster Rupertsberg in Bingen Am Rhein, Rheinland-Pfaltz. 

(Zeer lekkere wijn daar in Pfaltz, maar dat is een andere cursus…)

Pfaltz  Klooster Ruppertsberg

Hildegard Von Bingen. (HVB)

Hildegard   Hildegard Prophetissa

Ook over deze sleutelfiguur in de evolutie van de muziek vindt u op de wiki- en andere pagina’s deskundigere uitleg dan ik u ooit kan geven.  

Het uitgebreide hoofdstuk HVB in deze mix wordt opnieuw ingezet door het Kronos Quartet, waarbij we definitief in het Latijnse bad duiken : ‘O Virtus Sapiente’ (eveneens te vinden op hun ‘Early Music’ album).

De volgende vier nummers zijn te vinden op ‘Voices Of Ecstacy’, een release van Presto Classical die drie albums met muziek van HVB, uitgevoerd door het ensemble Sequentia, samenbrengt : ‘Canticles Of Ecstacy’, ‘Voice Of The Blood’ en ‘O Jerusalem’. 

Voices of Ectsacy - Sequentia

Hier kan u lezen over het imposante HVB project van dit Franse ensemble, dat gespecialiseerd is in middeleeuwse muziek en tussen 1982 en 2013 negen CD’s met muziek van HVB heeft opgenomen en daarmee deze componiste meteen opnieuw onder de aandacht gebracht. Op hun webpagina vindt u ook een link naar een gratis pdf met alle teksten in het Latijn en Engels.

De vier nummers : 

‘O Vis Aeternitatis’ 

O Vis Aeternitatis

‘O Rubor Sanguinis’

O Rubor Sanguinis

‘O Virgo Ecclesia’

O Virgo Ecclesia

‘O Tu Illustrata’.

O Tu Illustrata

Zo dadelijk het mythische geluid van ‘Anonymous 4’, eerst nog ‘O Ecclesia Oculi Tui’ uit het fascinerende album ‘Poissance d’amours : mystiques, moines et ménestrels en Brabant au XIIIe Siècle’ (2010) van ‘Graindelavoix’, het uitermate spannende Belgische ensemble rond Björn Schmeltzer. En nog even een heel speciale vermelding voor de onvolprezen Eurudike De Beul, die ook op dit album te horen is.

O Ecclesia

Poissance d'amours    Poissance d'amours (back)

En dan nu tien keer ‘Anonymous 4’, het stellaire Amerikaanse kwartet dat bestond tussen 1992 en 2016. Menselijke stemmen die zuiverder klinken dan deze vier dames zijn moeilijk te vinden… Bij Akua Naru (BLM Raps Now) had ik het over ‘Liquid Night’, hier zou ik gewag durven maken van ‘Liquid Crystal’… De nummers in deze mix komen allemaal uit hun ‘The Origin Of Fire, Music and Visions of Hildegard Von Bingen’ uit 2005.

The Origin of Fire      The Origin of Fire (back)

U vindt een boeiende pdf over dit album alhier.

Van de tien nummers in deze mix vindt u hieronder de screenshots uit het boekje dat bij de CD hoort.  Voor de Latijnse tekst verwijs ik graag naar voornoemde pdf.

Vision 1 ‘The Fire of Creation’ : Et ego homo
Vision 1 ‘The Fire of Creation’ : Et audivi

Vision 1: The Fire of Creation

Vision 2 ‘Wisdom and Her Sisters’ : Vidi etiam
Vision 2 ‘Wisdom and Her Sisters’ : Prima autem

Vision 2: Wisdom and her sisters

Vision 2

Responsory : O felix anima

Responsory - O Felix Anima

Vision 3 ‘The Fiery Spirit’ : Iterumque vocem
Vision 3 ‘The Fiery Spirit’ : Et imago

Vision 3: The Fiery Spirit

Vision 4 ‘Love’ : In vera
Vision 4 ‘Love’ : Et audivi vocem

Vision 4: Love

Antiphon : Caritas habundat in omnia

Antiphon : Caritas habundat in omnia

Het vierde en laatste deel van de mix is gewijd aan een periode in de muziekgeschiedenis waarvan ik tot voor kort niets afwist : de tijd van de vrouwelijke Troubadours, of in het Occitaans ‘Trobairitz’, in het Zuid Frankrijk van de 12e en 13e eeuw…
Blijkbaar ‘genoten’ in deze periode in de Provence vrouwen van meer persoonlijke en artistieke vrijheid… 

Maar ik laat liever Stevie Wishart aan het woord, die met haar ensemble Sinfonye een album heeft gewijd aan deze traditie : ‘The Sweet Look and The Loving Manner’ (1993).
Als u de link bij de albumtitel volgt, komt u op de site van het label Hyperion terecht waar u een prachtig artikel vindt waarin zij in detail beschrijft waar het om gaat, en bovendien een gratis pdf.

Wat natuurlijk uitermate fascinerend is, is dat we hier, net zoals dat het geval is met de evolutie van de thematiek in de literatuur en de schilderkunst, te maken mogen hebben met niet religieuze thema’s, waardoor men een inkijk krijgt in de middeleeuwse maatschappij buiten de kloosters en kerken…

The Sweet Look and the Loving Manner

‘Estat ai en greu cossirier’

Estat ai en greu cossirier

‘Na Carenza’

Na Carenza

Na Carenza - 2

Por coi me bait me maris’

Por coi me bait me maris

 Por coi me bait me maris - 2

 

‘Bona domna, un conseill vos deman’Bona domna, un conseill vos deman

Bona domna -2

Bona domna - 3

‘La jus desous l’olive’La jus desous l’olive

Het laatste nummer van deze aflevering is, zoals u kan lezen in het artikel, uniek, want het is het enige trobairitz-nummer waarvan ook de muziek bewaard is gebleven. 
De andere nummers waren ‘interpretaties’ van de muzikanten.

“Only a small proportion of troubadour lyrics survive with their music, and sadly this is also the case with the trobairitz, for it is only the Comtessa de Dia's most famous love song ‘A chantar m'er’ that has its melody intact.” 

‘A Chantar M’er De So Qu’ieu Non Volria’ van de Comtessa de Dia is te vinden op Sinfonye’s album ‘Bella Domna – The Medieval Woman : Lover, poet, patroness & Saint’ (1988).

Bella domna - The Medieval Woman

A Chantar M'er

Tot zover deze trip. 

Tot slot : steun de artiesten en koop die platen !

    

Book of Divine Works, Hildegard Von Bingen
Part 1, Vision 4 : Cosmos, Body & Soul Part 2, Vision 1 : The Parts of the Earth, Living, Dying & Purgatory

De Playlist :

De Playlist