VX MIX 07: Dmitri Dmitrijevitsj Sjostakovitsj

In dit tweede deel van de dubbele aflevering over Dmitri Dmitrijevitsj Sjostakovitsj (Ш) hoort u slechts vier werken, maar ze zijn wel samen goed voor 2 uur en 42 minuten briljante muziek.

(Beluister hier de eerste aflevering.)

Media content
Audio file
Media content
Image
vx mix 07 stan werkplek

De ‘24 Preludes en Fuga's (Opus 87)’ vormen een cyclus van pianostukken geschreven in alle grote en klein terts-toonsoorten van de chromatische toonladder. Dit in navolging van de twee delen van het Wohltemperiertes Klavier van Johann Sebastian Bach.

Na de Tweede Wereldoorlog was Ш Ruslands meest prominente componist. Hoewel hij niet geliefd was bij de Communistische Partij werd hij nog steeds uitgekozen om naar het buitenland te reizen als cultureel ambassadeur van Rusland. Een van die reizen voerde hem in 1950 naar Leipzig om een festival ter gelegenheid van de tweehonderdste sterfdag van Bach bij te wonen. Ш werd gevraagd om de juryvoorzitter te zijn van het eerste Internationale Bach-concours. Een van de deelnemers daar was de 26-jarige Tatjana Nikolajeva uit Moskou, die uiteindelijk de eerste prijs zou behalen. 

Geïnspireerd door het concours en door het pianospel van Nikolajeva keerde Ш terug naar Moskou en begon hij aan het componeren van zijn eigen cyclus van 24 Preludes en Fuga's. Het kostte hem gemiddeld drie dagen om één stuk te componeren. 

Telkens hij een nieuw deel had geschreven, nodigde hij Nikolajeva uit op zijn appartement en speelde hij het voor haar. De complete cyclus is geschreven tussen 10 oktober 1950 en 25 februari 1951. Ш droeg het werk op aan Nikolajeva, die ook de première verzorgde in Leningrad op 23 december 1952. 

Op 31 maart 1951 had Ш de eerste helft van de cyclus gespeeld voor de Bond van Sovjetcomponisten (wat de gewoonte was in het Sovjet tijdperk).  Die was erg ontevreden over de dissonantie in sommige Fuga’s.  Bovendien vonden ze dat de Fuga niet in Sovjetmuziek thuishoorde, wegens te archaïsch en te westers.

Tatiana Nikolayeva maakte in totaal vier opnames van het Opus 87: in 1962, in 1987, in 1990 en in 1992 een uitvoering die op film is opgenomen en uitgezonden .

De link naar de video-opname van de eerste twaalf Preludes en Fuga’s vindt u hieronder.

Shostakovich - Preludes and Fugues, Op.87, Book I - Tatiana Nikolayeva

Ik kon jammer genoeg niet alle Preludes en Fuga’s in deze mix opnemen omdat het werk op zich zo’n 2u30’ duurt. Ik heb dus een selectie moeten maken.  

U hoort de Nummers 1, 2, 3, 4, 5, 6, 8, 15, 16, 18, 20, 21 en 22.  

Het moge duidelijk zijn dat ik de ‘24 Preludes en Fuga’s’ van Dmitri Sjostakovtsj één van de mooiste werken uit de geschiedenis van de klassieke muziek vind.  

Dus het aanschaffen van het volledige Opus 87 is naar mijn bescheiden mening eerder noodzakelijk dan facultatief…

Tot slot hier nog een korte docu over dit werk, met een getuigenis van Tatjana Nikolajeva.

TATIANA NIKOLAYEVA talks about Shostakovich

Tatjana Nikolajeva in 1951
Tatjana Nikolajeva in 1951

 

Shostakovich - Tatiana Nikolayeva

En dan zijn er de vijftien Strijkkwartetten, waarvan u aan het begin van de vorige aflevering al een voorbeeld heeft gekregen, het Dertiende. En nu krijgt u er nog twee, het Negende en het Vijftiende…

Het bestaan van deze meesterwerken verklaart in mijn uitlating ‘Het moge duidelijk zijn dat ik de 24 Preludes en Fuga’s van Dmitri Sjostakovtsj één van de mooiste werken uit de geschiedenis van de klassieke muziek vind.’ de woorden ‘één van de’… 

Die Strijkkwartetten ook dus.

Wat de uitvoerders betreft tuimelen kenners, journalisten en luisteraars al tientallen jaren over elkaar heen om aan te tonen wie nu de beste versie heeft gespeeld. Hagen, Emerson, Brodsky, Eder…? Wat er ook van zij, de volgende vier komen erg vaak ter sprake : 

Eerst en vooral is er natuurlijk het ensemble dat de meeste premières van de Strijkkwartetten heeft gespeeld, het Beethoven Quartet, dat ik al vernoemd heb toen ik het over het 13e Strijkkwartet had aan het begin van de vorige mix.  

Toen heb ik het ook gehad over het Razumowsky Quartet (https://rasumowsky.de), die de zegen kregen van Maxim Ш weet u nog, en wiens versie ik uiteindelijk had gekozen voor ‘De Kersentuin’ en dus ook voor die mix.

Het Russische Borodin Quartet bestaat ondertussen al 75 jaar. Het werd opgericht aan het Conservatorium van Moskou, onder andere door de legendarische cellist Mstislav Rostropovich. Ook de muzikanten van dit kwartet hadden een hechte relatie met Ш, die hen over elk van zijn kwartetten consulteerde, waardoor ze door velen als de definitieve uitvoerders van dit werk beschouwd worden.

Maar eerst hoort u het Fitzwilliam Quartet aan het werk. Dit Britse kwartet, gevormd in 1968, had Ш horen spelen in York. Die ontmoeting leidde tot een werk- en vriendschapsrelatie en Ш vertrouwde hen de westerse première van zijn drie laatste kwartetten toe. 

https://www.fitzwilliamquartet.com

U hoort hun in november 2005 opgenomen uitvoering van het 9e Strijkkwartet, Opus 117’ uit 1964. Het werk bestaat uit vijf delen, die zonder pauze worden gespeeld :

  1. Moderato con moto 
  2. Adagio 
  3. Allegretto
  4. Adagio 
  5. Allegro
  6.  
  7. Hier vindt u een interview over de Strijkkwartetten met Alan George, de enige muzikant 

die al sinds 1968 deel uitmaakt van het Fitzwilliam Quartett : 

https://www.prestomusic.com/classical/articles/2906--interview-alan-george-on-shostakovichs-string-quartets

Alan George met Ш in 1972 en nu. vx mix 7. stan werkplek
Alan George met Ш in 1972 ... en nu.

 

Het spreekt voor zich dat Ш ook veel muziek voor zangers heeft geschreven: opera’s, koorwerken, liederencycli, poëzie,… In deze mix hoort u één lied: het Adagio ‘Le Suicidé’ uit Symphony No. 14 (Opus 135), geschreven in 1969.

Dit nummer hebben we gebruikt in onze creatie uit 2017, ‘The Way She Dies’. Deze voorstelling is gebaseerd op de gelijknamige tekst van Tiago Rodriguez, die op zijn beurt is geïnspireerd op ‘Anna Karenina’ van Lev Tolstoj

De voorstelling speelt zich af in twee tijdperken, in 1967 en in het heden, en op twee plekken, Lissabon en Antwerpen. Voor de muzikale score heb ik ook naar twee periodes gekeken, de tijd waarin Tolstoj zijn ‘Anna Karenina’ heeft geschreven (1877) en de jaren zestig van de twintigste eeuw.

Toen vond ik een heel mooie link tussen die twee tijdperken :

Modest Mussorgsky heeft tussen 1875 en 1877 een cyclus van vier liederen geschreven, gebaseerd op gedichten van Arseny Golenishchev-Kutuzov, Songs and Dances of Death.

Moessorgski was één van ‘De Vijf’, (The Five) een groep componisten die vonden dat de Russische klassieke muziek een slippendrager van de westerse muziek was en dat ze te veel de westerse oren probeerden te behagen. Met het oog een eigen ‘Russische Stijl’ te creëren grepen ze dan ook terug naar Oosterse en Russische volksmuziek en gebruikten die in hun composities. Ze experimenteerden met harmonieën, melodieën en toonaarden. Het resultaat was dat vele westerse luisteraars de muziek in het begin bijzonder vreemd en onbegrijpelijk vonden.

De nogal onfortuinlijke levensloop van deze componist kan u op de Engelse wikipagina lezen.

 

Ilja Repin schilderde Moessorgski
Ilja Repin schilderde Moessorgski kort voor zijn dood in 1881

 

Meer dan een eeuw na het verschijnen van ‘Liederen en dansen van de dood’, orkestreerde Ш in 1962 de hele cyclus voor de sopraan Galina Vishnevskaya.  Hij vond de reeks echter ‘te kort’ en dus schreef hij zeven jaar later, in 1969, zijn Symfonie nr. 14  voor sopraan, bas en kamerorkest. Het werd een atypische symfonie in de vorm van een liedcyclus bestaande uit elf liederen op gedichten van vier auteurs (Federico Garcia Lorca, Rainer Maria Rilke, Wilhelm Küchelbecker en Guillaume Apollinaire). De meeste van de gedichten gaan over de dood, specifiek over een onrechtvaardige of vroege dood. 

Ш : 'Ik ben niet boos op de dood, maar wel op de barbaren die andere mensen de dood injagen'.  

Het is het vierde lied, een Adagio, geschreven op ‘Le Suicidé’ van Apollinaire, dat we in ‘The Way She Dies’ hebben gebruikt – de link met Anna Karenina lijkt me duidelijk – en dat u ook hier hoort, uitgevoerd door Galina Vishnevskaya met het London Symphony Orchestra, onder leiding van haar echtgenoot, Mstislav Rostropovich.

Shostakovich Symphonies 2 & 14

Het gedicht van Apollinaire, geschreven in Alexandrijnen, is zelfs deel geworden van de voorstellingstekst :

Trois grands lys Trois grands lys sur ma tombe sans croix 
Trois grands lys poudrés d'or que le vent effarouche 
Arrosés seulement quand un ciel noir les douche
Majestueux et beaux comme sceptres des rois 

L'un sort de ma plaie et quand un rayon le touche
Il se dresse sanglant c'est le lys des effrois 
Trois grands lys Trois grands lys sur ma tombe sans croix 
Trois grands lys poudrés d'or que le vent effarouche 

L'autre sort de mon coeur qui souffre sur la couche
Où le rongent les vers L'autre sort de ma bouche
Sur ma tombe écartée ils se dressent tous trois 
Tout seuls tout seuls et maudits comme moi je croi
Trois grands lys Trois grands lys sur ma tombe sans croix
 

Mstislav Rostropovich, Dmitr Shostakovich en Galina Vishnevskaya
Mstislav Rostropovich, Dmitr Shostakovich en Galina Vishnevskaya

 

Als de culturele geschiedenis van Rusland u interesseert, kan ik u trouwens van harte het prachtige ‘Natasja’s Dans’ van Orlando Figes aanraden.

Orlando Figes - Natasja's dans

Dit terzijde.


Voor het laatste werk in deze mix heb ik lang getwijfeld tussen het 15e Strijkkwartet (Opus 144) uit 1974 en Ш’s allerlaatste compositie, de Sonate voor Altviool en Piano, (Opus 147) uit 1975.

Beide werken zijn even sublieme reflecties over ‘het einde’ en verdienen allebei oneindige bewondering, maar het zou te veel zijn om ze zomaar na elkaar te zetten. Naar mijn gevoel is het of-of en niet en-en… 

Als tussenoplossing is hier de uitvoering van de Sonate door Yuri Bashmet en Sviatoslav Richter uit 1985 :

Yuri Bashmet & Sviatoslav Richter – Shostakovich Viola Sonata – video 1985

‘Strijkkwartet nr. 15’ dus. Ш voltooide zijn laatste Strijkkwartet op 17 mei 1974.  
In september van dat jaar stelde hij het werk voor in Moskou aan de leden van het Beethoven Quartet, die het onmiddellijk begonnen in te studeren.  
Tijdens de repetities vroeg hij de muzikanten de eerste beweging zo te spelen 'dat de vliegen doodvallen in de lucht en het publiek uit pure verveling de zaal begint te verlaten’. Op 18 oktober echter stierf Sergei Shirinsky, de cellist en een van de twee overblijvende stichtende leden van het Beethoven Quartet. Ш vroeg vervolgens aan het Taneyev Quartet of zij de wereldpremière op zich wilden nemen. De première vond uiteindelijk plaats op 15 november 1974 in Leningrad.  

Het werk bestaat uit zes delen, die allemaal Adagio zijn : 

1 Serenade

2 Intermezzo

3 Nocturne

4 Begrafenismars

5 Epiloog

In deze mix hoort u de uitvoering van het Borodin Quartet uit 2018. 


Dmitri Dmitrijevitsj Sjostakovitsj stierf op 9 augustus 1975 op 68-jarige leeftijd aan longkanker. Hij kreeg een staatsbegrafenis in Moskou.

 

Media content
Image
Shostakovich
Media content
Image
Shostakovich

Shostakovich stan werkplek

De playlist: 

Playlist VX MIX 07 Stan Werkplek